Diyarbakır Yol Defteri

Eğil, Dicle’nin batı kıyısına bakan bir tepe üzerine kurulu, bölgenin en eski yerleşimlerinden biri. Hititler döneminde İngalava adıyla biliniyordu. Asur ve Helenistik döneme uzanan kalıntıları var.

Halk arasında Eğil ve çevresinde dokuz peygamberin medfun olduğuna inanılır. Hz. Zülkifl ve Hz. Elyesa’nın kabirleri, Dicle Barajı’nın suları eski yerlerini basınca 1995’te Kale Mahallesi’ndeki Nebi Harun Tepesi’ne taşındı. Türbenin yakınında Harun-ı Asefi ve Ömer İbn-i Pirican’ın kabirleri de ziyaret edilir.

Türbe tepesi Eğil Kalesi’nin hemen yanında. Kale kayaya oyulmuş gizli geçitleri ve aşağı inen merdivenleriyle bilinir.

• Diyarbakır Valiliği: Eğil Peygamberler Türbesi
• Vikipedi: Eğil
• AA: Peygamberler diyarı Eğil

Diyarbakır evlerinin tipik geniş eyvanlı planında, siyah-beyaz kesme taştan yapılmış iki katlı bir köşk. Girişin sağındaki küçük kapı mutfağa, solundaki kapı çay ocağına açılır. Üst katta çalışma ve yatak odaları var.

I. Dünya Savaşı sırasında 16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal burayı karargâh olarak kullandı ve 14 Mart 1916’dan 27 Mart 1917’ye kadar köşkte kaldı. Belediye köşkü 1930’larda satın alıp Atatürk’e armağan etti. İçeride Atatürk’e ait eşyalar sergileniyor, çevresi piknik ve dinlenme alanı.

• Vikipedi: Gazi Köşkü
• Diyarbakır Valiliği: Gazi Köşkü

Resmî adı Dicle Köprüsü. Kitabesine göre 1065’te, Mervani hükümdarı Nizamüddin Nasr döneminde yapıldı. Surların güneyinde, Dicle üzerinde. Kemer sayısından dolayı halk “On Gözlü Köprü” der.

Köprü artık araç trafiğine kapalı. Üzerinde yürünebiliyor ve Hevsel Bahçeleri ile surlar arkada kalacak şekilde güzel fotoğraflar çıkıyor.

• Yolcu360: Hevsel ve çevresi

Midyat, Süryani, Arap, Kürt ve Türk kültürlerinin buluştuğu, “Diller ve Dinler Şehri” olarak anılan bir ilçe. Adı MÖ 9. yüzyıl Asur tabletlerinde “Matiate” olarak geçer.

Konuk Evi, sarımsı Midyat taşından yapılmış eyvanlı ve avlulu tarihi bir konak. Bölgenin taş işçiliğini yakından görmek için en rahat yer, birçok dizi ve film de burada çekildi.

• Mardin Kültür Turizm: Midyat Konuk Evi
• Vikipedi: Midyat

Telkari, ince altın ya da gümüş tellerin elde bükülüp örülerek birleştirilmesiyle yapılan çok eski bir işçilik. Kökeni MÖ 3000’lere, Orta Doğu’ya uzanır. Mardin ve Midyat bu sanatın Türkiye’deki en bilinen merkezleri.

Çarşıda küpe, kolye, tespih püskülü ve süs eşyası gibi hediyelikler bulunur. Gerçek gümüş olup olmadığını ve ayar damgasını sorun.

• Vikipedi: Telkari

15. yüzyılda Akkoyunlular döneminde yapıldığı tahmin edilen, tek kubbeli ve taş örtülü bir cami. Minaredeki 1530 tarihli kitabeye göre minareyi Diyarbakırlı Kasap Hacı Hüseyin yaptırdı.

Adının hikâyesi şöyle: minaredeki kitabelerin çoğunda Hz. Peygamber’in hadisleri “kāle’n-nebî” (Nebi buyurdu ki) diye başlar. Bu yüzden cami Nebi Camii, Peygamber Camii ya da Câmiu’n-nebî olarak anılır.

Son cemaat yeri ve minaresi, bir sıra siyah bazalt ve bir sıra beyaz taşla örülmüş alacalı işçiliğin güzel bir örneği.

• Vikipedi: Nebi Camii

639’da şehir fethedildiğinde, merkezdeki en büyük mabet olan Martoma Kilisesi camiye çevrildi. 1091’de Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın emriyle büyük bir onarım gördü. 1115’teki yangın ve depremden sonra da farklı dönemlerde yenilenerek bugünkü halini aldı.

Planı Şam’daki Emevi Camii’ne çok benzer. Bu yüzden Anadolu’daki yansıması sayılır ve halk arasında “İslam âleminin beşinci Harem-i Şerifi” olarak kabul edilir.

Avluda El-Cezerî’ye atfedilen bir güneş saati var. Yapılar grubu içinde Hanefiler ve Şafiiler bölümleri, Mesudiye Medresesi ve Zinciriye Medresesi de bulunur. Avlu cephelerindeki farklı dönemlere ait kabartma ve yazıtlara dikkat edin.

• Vikipedi: Diyarbakır Ulu Camii

Ulu Cami’nin doğu girişinin karşısında, Gazi Caddesi üzerinde. Sokollu Mehmed Paşa’nın oğlu Vali Hasan Paşa tarafından 1572–1575 arasında yaptırıldı.

1612’de burada kalan seyyah Polonyalı Simeon, hanı 500 beygir alabilen iki yeraltı ahırı, renkli demir parmaklıklı havuzu ve üç katlı odalarıyla anlatır. Evliya Çelebi de handan söz eder.

Sülüklü Han (Kazancılar Hanı) 1683’te Hanilioğlu Mahmut Çelebi ve kız kardeşi Atike Hatun tarafından siyah bazalttan yapıldı. Adını, avludaki kuyudan tedavi amacıyla çıkarılan sülüklerden alır. Kurtuluş Savaşı’nda süvari karargâhı olarak kullanıldı.

• Vikipedi: Hasan Paşa Hanı
• Vikipedi: Sülüklü Han

Şeyh Mutahhar Camii (Kasım Padişah Camii), 1500’de Akkoyunlu beylerinden Kasım Bey tarafından Şeyh Mutahhar’ın kabrinin bulunduğu arsaya yaptırıldı. Hasan Paşa Hanı’nın yanındaki dar sokakta.

Minaresi dört ince taş sütun üzerinde durur ve Anadolu’daki tek dört ayaklı minare örneğidir. Dört ayağın dört mezhebi simgelediği söylenir.

Kurşunlu Camii’nin asıl adı Fatih Paşa Camii. Şehri Osmanlılar adına alan ilk vali Bıyıklı Mehmed Paşa 1516–1520’de yaptırdı. Halk ona “Fatih Paşa” dediği için bu adı aldı, kubbesi kurşunla kaplı olduğu için “Kurşunlu” denir. Mehmed Paşa caminin doğusundaki hazirede yatıyor.

• Vikipedi: Şeyh Mutahhar Camii
• Vikipedi: Fatih Paşa (Kurşunlu) Camii
• Vikipedi: Cemil Paşa Konağı

Kale Camii, Nasiriyye Camii, Meşhed Camii ve Murtaza Paşa Camii adlarıyla da bilinir. Minaredeki kitabelere göre 1160’ta İnaloğulları (Nisanoğulları) döneminde Nisanoğlu Kemaleddin Ebu’l-Kasım Ali yaptırdı.

Kanuni Sultan Süleyman döneminde genişletildi. 1631–33’te Vali Silahtar Murtaza Paşa camiyi onarıp türbe ve çeşme ekledi.

Caminin batı duvarına bitişik türbede, Halid bin Velid’in oğlu Hz. Süleyman ile şehrin fethi sırasında şehit düşen sahabelerin kabirleri bulunur. Toplam 27 sahabe burada yatar, bu yüzden yapı “27 Sahabe Türbesi” olarak da anılır.

Siyah kesme bazalttan, dört köşeli minareli bir yapı. Avlunun kuzey duvarında 12 musluklu bir şadırvan var.

• Diyarbakır Valiliği: Hz. Süleyman Camii ve Sahabe Kabirleri
• Diyarbakır Valiliği: Türbeler ve Makamlar
• Vikipedi: Hazreti Süleyman Camii

İçkale, şehrin ilk yerleşim yeri olduğu düşünülen bölüm. Surlarla birlikte Diyarbakır Kalesi’ni oluşturur.

Hevsel Bahçeleri, Dicle kıyısında surlarla nehir arasında uzanan yaklaşık 700 hektarlık verimli bir arazi. Bölgenin en büyük kuş cenneti sayılır, 180’den fazla kuş türü görülür. 2015’te surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.

• Vikipedi: Hevsel Bahçeleri
• Kültür Bakanlığı: Diyarbakır Kalesi ve Hevsel

Surların ana kapıları Dağ Kapı (Harput Kapısı), Urfa Kapı (Rum Kapısı), Mardin Kapı (Tell Kapı) ve Yeni Kapı’dır (Dicle Kapısı). Surlar Çin Seddi’nden sonra dünyanın en uzun ve geniş savunma duvarlarından biri olarak kabul edilir.

UNESCO surları 2000’de Geçici Listeye aldı, 2015’te Dünya Mirası olarak tescil etti. 2023 depremlerinde bazı bölümler hasar gördü, bu yüzden bazı burçlar kapalı olabilir.

• Vikipedi: Diyarbakır Kalesi
• Yolcu360: Hevsel seyir noktaları